Wat is het verschil tussen ad libitum voeren en op vaste tijden voeren?

Voor de meeste katteneigenaren is het een vanzelfsprekende keuze: een bak vullen met brokjes en de kat zelf laten bepalen wanneer en hoeveel ze eet. Deze manier van voeren is geïntroduceerd en aangemoedigd door diervoer fabrikanten, niet door dierenartsen of voedingsdeskundigen.

Maar er is een alternatief dat wetenschappelijk gezien beter uitpakt voor de gezondheid van je kat op de lange termijn, namelijk voeren in porties.

Bij ad libitum voeren (Latijn voor “naar believen”) heeft je kat de hele dag vrij toegang tot voer. Bij voeren in porties voeren krijgt je kat een aantal keer per dag (voorkeur minimaal vier keer per) dag een afgemeten hoeveelheid voer op vaste momenten. Tussen de maaltijden door is er geen voer beschikbaar.

Het lijkt misschien een kleinigheid, maar onderzoek laat zien dat deze keuze grote gevolgen heeft voor het gewicht, de stofwisseling en de algehele gezondheid van je kat.

In dit artikel bespreek ik wat de wetenschap hierover zegt, zodat je een onderbouwde keuze kunt maken die past bij jouw kat.

Gewicht en lichaamssamenstelling

Uit meerdere studies blijkt dat katten die de hele dag vrij toegang hebben tot voer, consequent meer aankomen dan katten die in porties worden gevoerd. De gewichtstoename bestaat voornamelijk uit vetmassa, niet uit spiermassa. Dat onderscheid is belangrijk, want overtollig vetweefsel heeft actieve gevolgen voor de stofwisseling van je kat.

Het effect is het sterkst bij gesteriliseerde of gecastreerde katten. Sterilisatie en castratie veranderen de hormoonhuishouding op een manier die het energieverbruik verlaagt en de eetlust verhoogt. Katten die na een sterilisatie vrij blijven eten, kunnen binnen één jaar tot 31% in gewicht toenemen. Bij katten die in porties worden gevoerd, blijft die gewichtstoename beperkt tot ongeveer 7%.

Ook de groeisnelheid in de vroege levensperiode speelt een rol. Kittens die ad libitum worden gevoerd, groeien sneller dan kittens die in porties krijgen. Onderzoek laat zien dat dit snelle groeitempo een voorspeller is voor overgewicht later in het leven, ook als de voerhoeveelheid op volwassen leeftijd niet toeneemt.

Voeren in porties, minimaal vier keer per dag, helpt het lichaamsgewicht en de spiermassa stabiel te houden. Doordat je de calorie-inname beheerst, voorkom je dat je kat structureel meer eet dan ze nodig heeft.

Stofwisseling en gezondheidsrisico’s

Overgewicht bij katten is meer dan een paar grammetjes of zelfs kilo’s te veel. Vetweefsel is geen passieve opslagplaats. Het wordt in de (dier)geneeskunde gezien als een endocrien orgaan. Dat betekent dat het een actief orgaan is dat signaalstoffen aanmaakt en afgeeft aan het bloed. En deze signaalstoffen, hormonen, informeren het lichaam over de energiereserves en zijn van invloed op honger, verzadiging, suikerstofwisseling en ontstekingsactiviteit.

Voorbeelden van andere endocriene organen zijn de schildklier en alvleesklier.

Meer weten over vetweefsel als endocrien orgaan? Dat leg ik uitgebreider uit in de cursus De Vallei.

Adiponectine

Vetweefsel maakt ook adiponectine aan. Dat is een stof die samenhangt met een gezonde stofwisseling en een goede gevoeligheid voor insuline. Bij overgewicht is de hoeveelheid adiponectine vaak lager dan normaal. Tegelijkertijd zorgt een groeiende vetmassa voor een lichte, chronische ontstekingsactiviteit in het vetweefsel zelf. Die laaggradige ontsteking legt extra druk op de stofwisseling van je kat en kan die verder verstoren.

Overige gevolgen

Tegelijkertijd neemt bij overgewicht de spijsverteringsefficiëntie af en verandert mogelijk ook de samenstelling van de darmmicrobioom, de gemeenschap van micro-organismen in de darmen die een sleutelrol speelt bij de spijsvertering en het immuunsysteem. En omdat extra gewicht bewegen zwaarder maakt, neemt de activiteit van de kat vaak af, waardoor het geheel zichzelf versterkt.

Voeren in porties helpt dit patroon te doorbreken. Door de calorie-inname te beheersen, voorkom je dat vetmassa zich blijft ophopen en dat de bijbehorende processen, zoals leptineresistentie, een verstoorde insulinegevoeligheid en laaggradige ontstekingsactiviteit, zich verder kunnen versterken. Hoe stabieler het gewicht, hoe beter de stofwisseling van je kat in balans blijft.

Hoe past een kat zich aan?

Katten die gewend zijn aan vrij eten, passen zich aan wanneer ze overschakelen naar porties. Ze eten dan minder en vaak grotere maaltijden.

Een abrupte overgang van vrij eten naar beperkt voeren kan wel tijdelijk gedragsstress veroorzaken, zoals voedselzoekend gedrag en onrust. Dit zie je vaker in huishoudens met meerdere katten, omdat er dan ook sociale spanning bij kan komen. Katten kunnen elkaars voer bewaken of juist eten uit angst dat een ander het wegpakt. Een geleidelijke overgang is dan ook aan te raden, zie hieronder.

Tip: Zo maak je de overgang makkelijker
Als de kat momenteel ad libitum gevoerd wordt, eet ze niet continu, maar heeft ze ook een aantal eetmomenten over de dag verspreid. Observeer een paar dagen op welke momenten van de dag jouw kat naar de voerbak loopt en eet. Die momenten zijn het vertrekpunt voor het invoeren van porties. Bij de ene kat zijn dat drie momenten per dag, bij de andere zes. Door de porties aan te bieden op de tijden waarop jouw kat van nature al wil eten, verandert er strikt genomen weinig aan de frequentie en de eetmomenten. Wat er wél verandert, is dat jij er nu meer zicht op hebt hoeveel de kat eet. Je begint dus altijd bij het patroon van de kat.

Zodra jouw kat goed gewend is aan het ritme van porties voeren, kun je de tijden geleidelijk verschuiven naar momenten die ook voor jou praktischer zijn. Je kunt dan ook veranderingen van voer gaan toevoegen, zoals meer natvoer in plaats van de brokjes.

Wat betekent dit voor jouw kat?

De wetenschap is duidelijk: ad libitum voeren vergroot het risico op overgewicht en de daarmee samenhangende gezondheidsproblemen, van diabetes mellitus en leververvetting tot verminderde beweeglijkheid en een kortere levensverwachting. En dat risico geldt niet alleen voor katten die er zichtbaar dik uitzien. Veel katten met overgewicht worden door hun eigenaar als “normaal” of “stevig” beschouwd, terwijl er onder de oppervlakte al stofwisselingsveranderingen plaatsvinden.

Kennislacunes en vervolg vragen

De huidige onderzoeken richten zich voornamelijk op korte en middellange termijngevolgen van de manier van voeren. Er is nog relatief weinig bekend over de optimale voerfrequentie en timing voor verschillende levensfasen, rassen en gezondheidssituaties. Ook de langetermijngevolgen voor chronische ziekten buiten obesitas en diabetes, effecten op cognitief verouderen en genetische gevoeligheidsfactoren verdienen meer aandacht in toekomstig onderzoek.

Interessante artikelen om te lezen

Dit artikel gaat over de gezondheidseffecten van ad libitum voeren versus voeren in porties.

Ad libitum voeren

Wil je meer weten over hoe ad libitum de ‘standaard’ is geworden. Deze manier van voeren is niet ontstaan vanuit nutritionele en diergeneeskundige aanbevelingen, maar is voornamelijk geïntroduceerd en gepromoot door fabrikanten van droogvoer. Hoe dat precies is verlopen en welke invloed dat heeft gehad op gangbare voedingsadviezen, bespreek ik in een apart artikel.

Over dit artikel

Voor dit artikel heb ik een uitgebreide literatuurzoektocht uitgevoerd in wetenschappelijke databases, Google Scholar en PubMed. In totaal werden 1124 publicaties gevonden, waarvan er 647 gescreend zijn op relevantie.

Na beoordeling zijn 350 studies als relevant beoordeeld en de 29 meest toepasselijke studies zijn in dit artikel verwerkt.

Tabel met beweringen en bewijsmateriaal

Referenties