Vis is een van de meest populaire ingrediënten in kattenvoer. Het levert hoogwaardige eiwitten, omega-3-vetzuren en essentiële voedingsstoffen die katten nodig hebben.

Maar vis heeft ook een keerzijde. Kwik, met name in de vorm van methylkwik (de organische variant die het sterkst wordt opgestapeld in levende wezens), hoopt zich op in roofvissen en kan bij regelmatige consumptie ernstige schade veroorzaken.
Gedocumenteerde gevallen van kwikvergiftiging laten zien dat chronisch gebruik van kwikrijke vis leidt tot problemen in het zenuwstelsel en schade aan organen zoals de nieren en lever.

In dit artikel leg ik uit hoe kwik in vis terechtkomt, welke vissoorten het grootste risico vormen, wat de wetenschap zegt over veilige hoeveelheden en welke praktische keuzes je kunt maken.

Hoe kwik in vis terechtkomt

Kwik komt via industriële uitstoot, vulkaanuitbarstingen en menselijke activiteiten in het milieu terecht. In water wordt kwik door bacteriën omgezet in methylkwik. Dit is de organische variant die makkelijk door levende organismen wordt opgenomen en in lichaamsvet wordt opgeslagen. Via de voedselketen stapelt methylkwik zich stapsgewijs op. Plankton neemt kleine hoeveelheden op, kleine vissen eten plankton, grotere vissen eten die kleine vissen. Dit ophopingsproces heet biomagnificatie.

Grote roofvissen staan bovenaan de voedselketen en hebben hun leven lang kwik verzameld uit alle vissen die ze hebben gegeten. Dat verklaart waarom tonijn, zwaardvis en andere grote roofvissen aanzienlijk hogere kwikconcentraties bevatten dan kleine soorten als haring, sardines of ansjovis. Bij tonijn worden concentraties van meer dan 0,5 ppm (parts per million) gemeten. Dat ligt boven de drempelwaarden die voor menselijk voedsel gelden.

Grote roofvissen staan bovenaan de voedselketen en hebben hun leven lang kwik verzameld uit alle vissen die ze hebben gegeten. Dat verklaart waarom tonijn, zwaardvis en andere grote roofvissen aanzienlijk hogere kwikconcentraties bevatten dan kleine soorten als haring, sardines of ansjovis. Bij tonijn worden concentraties van meer dan 0,5 ppm (parts per million) gemeten. Dat ligt boven de drempelwaarden die voor menselijk voedsel gelden.

Kwik in commercieel kattenvoer

Commercieel kattenvoer met vis bevat over het algemeen lagere kwikconcentraties dan verse of rauwe zeevis. Producenten gebruiken verwerkingsprocessen en mengen meerdere ingrediënten, wat de kwikconcentratie verdunt. Toch laten analyses van commercieel kattenvoer zien dat sommige producten, met name die op basis van tonijn of zeevruchten, advieslimieten kunnen naderen die voor andere diersoorten zijn vastgesteld.

Studies die het kwikgehalte in nat en droog kattenvoer meten, vinden de meeste producten onder de hoeveelheid kwik die als direct schadelijk wordt beschouwd, mits ze in de aanbevolen porties worden gevoerd. 

Bij katten die uitsluitend visrijk voer krijgen, of waarbij extra vis of supplementen met een hoog kwikgehalte worden toegevoegd, kan de inname stijgen tot zorgwekkende niveaus.

Wat kwik doet in het lichaam van een kat

Methylkwik is een sterk zenuwgif.
Het trekt door de beschermende barrière tussen bloed en hersenen heen en beschadigt zo zenuwcellen van binnenuit.
Bij katten die langdurig hoge hoeveelheden kwik binnenkrijgen zijn de volgende symptomen gedocumenteerd:

Experimenteel onderzoek bij katten maakt de drempel iets concreter. Een dagelijkse inname van meer dan 46 microgram methylkwik per kilogram lichaamsgewicht leidde bij katten binnen enkele maanden tot aantoonbare schade aan het zenuwstelsel.
Bij een dagelijkse inname van 20 microgram per kilogram lichaamsgewicht of minder werden over een periode van twee jaar geen ziekteverschijnselen waargenomen.

Een kat van 4 kg bereikt de toxische drempel bij een dagelijkse inname van 184 microgram methylkwik. Bij uitsluitend voeren met rauwe tonijn of kwikrijke zeevis zijn dergelijke niveaus op termijn bereikbaar.

Welke vissoorten het hoogste risico hebben

Niet alle vis draagt hetzelfde risico. De kwikconcentratie verschilt sterk per soort en hangt samen met de positie van de vis in de voedselketen.

Vissoorten met een laag kwikgehalte

Veiliger voor regelmatig gebruik

Sardines
Haring
Ansjovis
Wilde zalm
Kweekzalm
Forel
Kabeljauw
Heek
Zeebrasem (dorade, overwegend gekweekt)
Pollock / koolvis
Tilapia

De rol van selenium

Selenium is een mineraal dat in veel vissoorten voorkomt en mogelijk een beschermend effect heeft tegen kwikvergiftiging. Het mechanisme ligt in de binding van selenium aan methylkwik, waardoor een minder giftige verbinding ontstaat. Als de hoeveelheid selenium groter is dan de hoeveelheid kwik in dezelfde portie vis (uitgedrukt in de molaire verhouding Se:Hg, een scheikundige maateenheid voor de verhouding tussen twee stoffen), is in dierstudies een beschermend effect aangetoond.

Toch is selenium geen betrouwbaar vangnet.

Het beschermende effect is onvolledig en afhankelijk van de exacte verhouding van beide elementen in een specifieke portie vis. Bovendien heeft selenium zelf ook een toxische bovengrens. Te veel selenium is schadelijk voor katten. Het seleniumgehalte in vis varieert, en er bestaat geen garantie dat de aanwezige hoeveelheid selenium voldoende is om de kwikblootstelling te compenseren.

Selenium kan het risico van kwikblootstelling niet elimineren en mag nooit als rechtvaardiging worden gebruikt voor het frequent voeren van tonijn of andere kwikrijke vissoorten.

Hoeveel vis is verantwoord?

Er bestaan geen universeel erkende veterinaire richtlijnen die een specifieke maximale weekhoeveelheid vis voor katten vastleggen op basis van kwikrisico. De aanbevelingen die worden gedaan zijn extrapolaties vanuit normen voor mensen en andere diersoorten.

De FDA hanteert een maximaal toelaatbaar niveau van 0,02 mg kwik per kilogram lichaamsgewicht per dag als referentie. De EFSA stelt voor mensen een voorlopig aanvaardbare wekelijkse inname (PTWI) voor methylkwik van 1,3 microgram per kilogram lichaamsgewicht per week. Beide normen zijn niet specifiek voor katten opgesteld, maar worden in risicobeoordelingen als referentiekader gebruikt.

Op basis van de beschikbare literatuur zijn dit de meest verantwoorde keuzes:

Wat betekent dit voor jouw kat?

Kennislacunes en vervolg vragen

Er ontbreken specifieke veterinaire richtlijnen voor katten gebaseerd op de lichamelijke eigenschappen van katten als diersoort.
De bestaande grenswaarden voor giftigheid zijn vastgesteld in experimentele studies met methylkwik onder gecontroleerde omstandigheden en zijn niet rechtstreeks vertaalbaar naar de praktijk van dagelijkse commerciële voedering.

Ook de langetermijneffecten van lage maar consistente kwikblootstelling via commercieel kattenvoer zijn onvoldoende onderzocht.

Toekomstig onderzoek zou veilige bovengrenzen specifiek voor katten moeten vaststellen op basis van langetermijnstudies.

Interessante artikelen om te lezen

Dit artikel gaat over kwikverontreiniging in vis en de gevolgen voor de gezondheid van katten bij regelmatige consumptie.

Omega-3-vetzuren: wat doen ze voor de gezondheid van jouw kat?

Vis is niet alleen een bron van eiwitten, maar ook van omega-3-vetzuren zoals EPA en DHA. Deze vetzuren spelen een rol bij de huidconditie, de vachtkwaliteit en het reguleren van ontstekingsprocessen in het lichaam. Maar hoeveel heeft een kat er werkelijk aan en welke vissoorten leveren de meeste omega-3? In dit artikel bespreek ik wat de wetenschap zegt over de werking van omega-3 bij katten.

Over dit artikel

Dit artikel is gebaseerd op een analyse van 996 wetenschappelijke papers over kwikvergiftiging, zware metalen in vis en kattenvoer, en gezondheidsrisico’s bij katten.
Na beoordeling op relevantie en kwaliteit zijn 27 papers opgenomen als directe onderbouwing van de informatie in dit artikel.

Tabel met beweringen en bewijsmateriaal

Referenties